Lut bezołowiowy ogranicza stosowanie ołowiu w elektronice, ale jego wybór wymaga dostosowania procesu montażu. Eutektyczny Sn63Pb37 topi się w temperaturze 183 °C, a podana dla rodziny SAC temperatura eutektyczna wynosi 217 °C. O wyborze spoiwa powinny decydować wymagania dotyczące wyrobu, dopuszczalne obciążenie cieplne elementów i warunki pracy połączeń.
Lut ołowiowy i bezołowiowy: skład oraz temperatura topnienia
Lut jest spoiwem, które tworzy połączenie elektryczne i mechaniczne między wyprowadzeniem elementu a polem lutowniczym. Dobór stopu wiąże się więc zarówno z produkcją płytek drukowanych, jak i z późniejszym montażem. Sama nazwa „bezołowiowy” nie określa wszystkich właściwości materiału: znaczenie ma konkretny skład oraz odpowiadająca mu temperatura topnienia.
Lut ołowiowy Sn63Pb37

Stop Sn63Pb37 zawiera 63% cyny i 37% ołowiu. Jest eutektyczny: topi się w określonej temperaturze, a nie w przedziale temperatur. Jego temperatura topnienia, 183 °C, jest najniższa w układzie cyna–ołów. Tych właściwości nie należy automatycznie przypisywać każdemu lutowi zawierającemu ołów.
Niższa temperatura topnienia ułatwia ograniczenie obciążenia cieplnego podczas montażu w porównaniu z omawianymi stopami bezołowiowymi. Nie wystarcza jednak do oceny jakości gotowego połączenia. Znaczenie mają również zwilżenie powierzchni i dopasowanie procesu do elementów oraz płytki.
Bezołowiowe stopy SAC i Sn–Cu

SAC oznacza rodzinę stopów cyny, srebra i miedzi. Dla tego układu podaje się temperaturę eutektyczną 217 °C. Bezołowiowe spoiwa mogą więc również wykazywać zachowanie eutektyczne. Nie jest to cecha zarezerwowana dla stopów zawierających ołów.
| Stop lub układ | Skład | Temperatura eutektyczna |
|---|---|---|
| Sn63Pb37 | Cyna 63%, ołów 37% | 183 °C |
| SAC | Cyna, srebro, miedź; rodzina stopów | 217 °C dla eutektyki układu |
| Sn–Cu | Cyna 99,3%, miedź 0,7% | 227 °C |
Tabela porządkuje porównanie materiałów, lecz nie zastępuje danych konkretnego spoiwa. W szczególności wartości 217 °C nie należy traktować jako pełnej charakterystyki topnienia dowolnego produktu oznaczonego jako SAC. Przed doborem procesu trzeba ustalić właściwości wybranego stopu.
Zwilżanie i rola topnika
Zwilżanie oznacza zdolność ciekłego lutu do rozpływania się po łączonej powierzchni. Gdy jest niewystarczające, trudno uzyskać prawidłowe połączenie wyprowadzenia z polem lutowniczym. Przejście na inne spoiwo wymaga zatem sprawdzenia zachowania lutu w danym procesie, a nie tylko porównania temperatur topnienia.
Cyna sprzyja zwilżaniu powierzchni, natomiast sam ołów ma słabe właściwości zwilżające. Nie należy więc tłumaczyć zachowania całego stopu wyłącznie obecnością ołowiu. Równie istotnym elementem procesu jest topnik, który usuwa tlenki, chroni powierzchnię przed ponownym utlenianiem i poprawia zwilżanie przez roztopione spoiwo.
Przy zmianie materiału warto oceniać łącznie stop, topnik i przebieg nagrzewania. Samo podniesienie temperatury nie zastępuje usunięcia tlenków. Nie ma też podstaw, by każdemu lutowi bezołowiowemu przypisywać jednakowo słabe zwilżanie lub z góry zakładać większą liczbę wad. Takie wnioski wymagają danych odnoszących się do konkretnego materiału i procesu.
RoHS: czego dotyczy limit w materiale jednorodnym?
RoHS ogranicza stosowanie określonych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym. Oprócz ołowiu obejmuje rtęć, kadm, chrom sześciowartościowy, PBB i PBDE, a po zmianie 2015/863 także cztery ftalany. Ograniczenie ołowiu jest zatem częścią szerszych wymagań materiałowych.
| Substancja lub grupa | Ogólny limit w materiale jednorodnym |
|---|---|
| Ołów, rtęć, chrom sześciowartościowy | 0,1% masowo, czyli 1000 ppm, dla każdej substancji |
| PBB i PBDE | 0,1% masowo, czyli 1000 ppm, dla każdej grupy |
| Ftalany objęte zmianą 2015/863 | 0,1% masowo, czyli 1000 ppm, dla każdego z nich |
| Kadm | 0,01% masowo, czyli 100 ppm |
Kluczowe jest odniesienie do materiału jednorodnego. Limitu nie należy odczytywać jako dopuszczalnego udziału ołowiu w masie całego urządzenia. Nie można też na podstawie samego zastosowania lutu bezołowiowego uznać całego wyrobu za zgodny z RoHS.
Przy wyborze spoiwa należy sprawdzić wymagania odnoszące się do danego wyrobu oraz dokumentację materiałową. Powyższe zestawienie przedstawia ogólne ograniczenia; nie rozstrzyga o zwolnieniach dla konkretnych zastosowań. Nazwa handlowa lutu ani jego wygląd nie zastępują weryfikacji dokumentów.
Profil lutowania rozpływowego: przykład obliczeniowy
Temperatura topnienia spoiwa i temperatura szczytowa procesu to różne wielkości. W lutowaniu rozpływowym punktem odniesienia jest temperatura likwidusu, powyżej której stop jest całkowicie ciekły. Dla stopu eutektycznego odpowiada ona punktowi topnienia.
Do poniższego przykładu przyjmijmy temperaturę szczytową o 20–40 °C wyższą od likwidusu. Jest to przykład obliczeniowy przy założonych wartościach, a nie gotowa nastawa pieca dla dowolnej płytki.
Temperatura szczytowa = temperatura likwidusu + przyjęty naddatek temperatury.
| Materiał przyjęty w przykładzie | Obliczenie | Wynik |
|---|---|---|
| Eutektyczny Sn63Pb37 | 183 °C + 20–40 °C | 203–223 °C |
| SAC przy założeniu likwidusu 217 °C | 217 °C + 20–40 °C | 237–257 °C |
Różnica temperatur odniesienia wynosi 217 − 183 = 34 °C. Przy jednakowym naddatku także temperatura szczytowa w przykładzie dla SAC jest wyższa o 34 °C. Pokazuje to, dlaczego zmiana spoiwa wymaga ponownej oceny profilu i dopuszczalnego obciążenia cieplnego montowanych elementów.
Można również oszacować czas nagrzewania: czas = różnica temperatur / szybkość nagrzewania. Przy założeniu stałego tempa 3,0 °C/s przejście od 25 °C do 150 °C zajmie (150 − 25) / 3,0 ≈ 41,7 s. Dalsze nagrzewanie od 150 °C do 217 °C potrwa (217 − 150) / 3,0 = 67 / 3,0 ≈ 22,3 s.
Obliczenia opisują wyłącznie założone odcinki nagrzewania. Nie określają całego profilu, czasu utrzymania temperatury ani chłodzenia. Stopy SAC stawiają dodatkowe wymagania regulacji profilu pieca, dlatego wynik rachunku trzeba odnieść do rzeczywistego procesu. Podanych temperatur szczytowych nie należy również przenosić na nastawę grotu lutownicy.
Wąsy cynowe: ryzyko zwarć i sposoby ograniczania
Wąsy cynowe to cienkie, włoskowate wyrostki, które samoistnie wyrastają z powierzchni cyny, prostopadle do podłoża. Mogą połączyć sąsiednie pola lub wyprowadzenia, powodując zwarcie, a także sprzyjać powstawaniu łuku elektrycznego. Nie należy utożsamiać ich z dendrytami powstającymi w procesach elektrochemicznych.
Dodatek ołowiu ograniczał tworzenie wąsów cynowych. Przy przechodzeniu na rozwiązania bezołowiowe trzeba więc uwzględnić ten mechanizm uszkodzeń, zwłaszcza przy ocenie powierzchni cynowych. Nie oznacza to, że każde połączenie wykonane lutem bezołowiowym wytworzy wąsy.
Do sposobów ograniczania ryzyka należą:
- stosowanie powłok ochronnych pokrywających powierzchnię układu;
- dobór wykończeń z niklem, złotem lub palladem;
- modyfikacja procesu wyżarzania;
- stosowanie dodatków miedzi lub niklu.
Dobór zabezpieczenia powinien uwzględniać materiały i proces wykonania danego zespołu. Lista wskazuje możliwe działania, ale nie stanowi gwarancji wyeliminowania zjawiska. Samo określenie „lut bezołowiowy” jest zbyt ogólne, aby przewidzieć zachowanie powierzchni w konkretnym urządzeniu.
Połączenia BGA: co uwzględnić przy zmianie spoiwa?
W montażu bezołowiowych układów BGA istotnymi wyzwaniami są niepełne zespolenie kulki lutowniczej z pastą oraz pękanie laminatu pod polem lutowniczym. Są to różne mechanizmy uszkodzeń: pierwszy dotyczy utworzenia połączenia, drugi obszaru płytki pod polem. Nie należy sprowadzać ich do samej temperatury topnienia.
Mniejsza ciągliwość spoiw bezołowiowych w porównaniu ze stopami ołowiowymi może mieć znaczenie dla niezawodności w skrajnych warunkach pracy. Nie daje to jednak podstaw do stwierdzenia, że każde połączenie bezołowiowe jest mniej niezawodne. Ocena musi odnosić się do warunków użytkowania i konkretnego zespołu.
Przy zmianie spoiwa w montażu BGA warto zatem osobno rozpatrzyć wymagania cieplne procesu, stan połączeń oraz ryzyko uszkodzenia podłoża. Ogólne porównanie SnPb i SAC pomaga wskazać obszary wymagające sprawdzenia, lecz nie zastępuje oceny gotowego montażu.
Lista kontrolna przed wyborem lutu
Dobór materiału najlepiej zacząć od wymagań wyrobu, a następnie przejść do właściwości spoiwa i ograniczeń montażowych. Taka kolejność pozwala uniknąć wyboru opartego wyłącznie na przyzwyczajeniu do dotychczasowego lutu.
- Wymagania materiałowe: ustal, jakie wymagania RoHS odnoszą się do wyrobu i jaka dokumentacja będzie potrzebna.
- Oznaczenie stopu: sprawdź konkretny skład oraz dane dotyczące topnienia. Nie traktuj nazwy SAC jako opisu jednego materiału.
- Obciążenie cieplne: porównaj wymagany profil z ograniczeniami elementów i płytki.
- Zwilżanie: rozpatrz łącznie spoiwo, topnik oraz stan łączonych powierzchni.
- Regulacja procesu: sprawdź możliwość uzyskania odpowiedniego przebiegu nagrzewania w piecu.
- Niezawodność: uwzględnij wąsy cynowe, a przy BGA także połączenie kulki z pastą i stan laminatu pod polami.
Wynikiem takiego przeglądu powinien być wybór konkretnego materiału i procesu odpowiadającego wymaganiom urządzenia. Sama deklaracja przejścia na lut bezołowiowy nie opisuje jeszcze sposobu wykonania poprawnego montażu.
FAQ — najczęstsze pytania
Czy lut bezołowiowy jest lepszy od ołowiowego?
Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich zastosowań. Lut bezołowiowy ogranicza użycie ołowiu, natomiast omawiany Sn63Pb37 pozwala lutować przy niższej temperaturze topnienia. Wybór wymaga uwzględnienia wymagań materiałowych, procesu i warunków pracy urządzenia.
Czy każdy lut bezołowiowy topi się w temperaturze 217 °C?
Nie. Wartość 217 °C odnosi się tu do eutektyki układu SAC. Przykładowo eutektyczny Sn–Cu o składzie 99,3% cyny i 0,7% miedzi topi się w temperaturze 227 °C. Zawsze sprawdzaj dane konkretnego stopu.
Czy użycie lutu bezołowiowego oznacza zgodność z RoHS?
Samo użycie takiego lutu nie potwierdza zgodności całego wyrobu. RoHS obejmuje również inne substancje, a ogólne limity odnoszą się do materiału jednorodnego. Potrzebna jest ocena właściwa dla danego produktu.
Czy powłoka ochronna całkowicie eliminuje wąsy cynowe?
Powłoki ochronne należą do metod ograniczania ryzyka, ale nie należy przedstawiać ich jako bezwarunkowej gwarancji. Rozwiązanie trzeba dobrać do powierzchni, zastosowanych materiałów i procesu wykonania zespołu.
Podsumowanie
Porównując lut ołowiowy z bezołowiowym, trzeba ocenić skład, temperaturę topnienia, zwilżanie i wymagania dotyczące niezawodności. Dla Sn63Pb37 oraz przyjętego punktu eutektycznego SAC różnica temperatur wynosi 34 °C. To istotna wskazówka przy planowaniu procesu, lecz dopiero właściwy dobór materiału i profilu pozwala odnieść porównanie do konkretnej płytki.
Planujesz montaż PCB? Skontaktuj się z OurPCB, aby omówić wymagania dotyczące spoiwa i projektu.


