Konwerter AC/DC przekształca napięcie przemienne w napięcie stałe potrzebne do zasilania elektroniki. Wykorzystuje prostowanie, filtrowanie, a często także stabilizację napięcia lub prądu. Przy wyborze układu trzeba określić parametry odbiornika, wymaganą izolację i dopuszczalne straty cieplne. W urządzeniach zasilanych z sieci bezpieczeństwo zależy od całej konstrukcji: schematu, płytki, obudowy i zabezpieczeń.

Czym jest konwerter AC/DC?

Oznaczenie AC/DC wskazuje kierunek przekształcania energii: od napięcia przemiennego do stałego. Tak działa zasilacz sieciowy routera, część zasilająca ładowarki czy zasilacz LED. Wyjście nie musi dostarczać idealnie niezmiennego napięcia. Rzeczywisty układ ma tętnienia, ograniczoną dokładność regulacji i określony zakres obciążenia.

Określenie „zasilacz DC” opisuje jego wyjście, ale nie rozstrzyga, skąd pobiera energię. Zasilacz laboratoryjny może być urządzeniem AC/DC, jeżeli jest podłączony do sieci. Przetwornica DC/DC zmienia natomiast poziom napięcia stałego, na przykład pobieranego z akumulatora. Przekształtnik DC/AC, czyli falownik, realizuje przeciwny kierunek przemiany niż omawiany tutaj zasilacz.

W praktyce warto rozdzielić dwa pytania: czy wyjście ma utrzymywać napięcie, czy prąd, oraz czy musi być galwanicznie odizolowane od wejścia. Sam napis „AC/DC” nie odpowiada na żadne z nich. Odpowiedź wynika z dokumentacji konkretnego urządzenia i wymagań zasilanego obwodu.

Jak działa konwerter AC/DC?

W zasilaczu transformatorowym napięcie sieciowe trafia najpierw do transformatora, który obniża je i zapewnia izolację, jeśli został do niej odpowiednio zaprojektowany. Następnie mostek diodowy prostuje napięcie, kondensator ogranicza tętnienia, a stabilizator utrzymuje wymagane napięcie wyjściowe. Transformator sam w sobie nie zamienia napięcia przemiennego na stałe.

Mostek dwupołówkowy wykorzystuje obie połówki przebiegu przemiennego. Przez obciążenie prąd płynie w tym samym kierunku, lecz bez filtracji napięcie nadal pulsuje. Przy częstotliwości wejściowej 50 Hz tętnienia za mostkiem mają częstotliwość 100 Hz. Kondensator ładuje się w pobliżu szczytów napięcia, a pomiędzy nimi oddaje energię odbiornikowi.

W typowym izolowanym zasilaczu impulsowym prostowanie napięcia sieciowego poprzedza przetwarzanie z dużą częstotliwością. Tranzystor sterowany przez układ regulacji przekazuje energię do obwodu z transformatorem impulsowym. Po stronie wtórnej energia jest ponownie prostowana i filtrowana. Sprzężenie zwrotne koryguje pracę układu, gdy zmienia się napięcie wejściowe lub obciążenie.

Napięcie sieciowe 230 V jest wartością skuteczną. Dla sinusoidy wartość szczytowa wynosi 230 · √2 ≈ 325 V. Kondensator za prostownikiem sieciowym może więc pozostawać na poziomie napięcia bliskim tej wartości, z uwzględnieniem spadków i warunków pracy. Odłączenie wtyczki nie oznacza natychmiastowego zaniku zgromadzonego ładunku.

Zasilacz liniowy czy impulsowy — którą konstrukcję wybrać?

Zasilacz liniowy z transformatorem sieciowym ma przejrzystą zasadę działania. Jego ograniczeniami są gabaryty transformatora oraz ciepło wydzielane w stabilizatorze. Konstrukcja impulsowa może ograniczyć straty i rozmiary, lecz wymaga staranniejszego projektu obwodów przełączających, filtracji i prowadzenia połączeń na PCB. Nie ma rozwiązania najlepszego dla każdego odbiornika.

RozwiązanieZasada i zaletyOgraniczenia
Zasilacz transformatorowy ze stabilizatorem liniowymObniżenie napięcia, prostowanie i regulacja przez element pracujący liniowo; stosunkowo prosty układ.Straty stabilizatora rosną wraz z różnicą napięć i pobieranym prądem; może być potrzebny radiator.
Izolowana przetwornica zaporowaEnergia jest magazynowana w elemencie magnetycznym i przekazywana na stronę wtórną w kolejnej fazie pracy.Wymaga sterownika, odpowiedniego transformatora impulsowego i ograniczania zakłóceń oraz przepięć przełączeniowych.
Przetwornica obniżająca za prostownikiemPrzełączany stopień z dławikiem obniża napięcie wyprostowane.Sama nie zapewnia izolacji galwanicznej. Przy bezpośrednim zasilaniu z sieci jej wyjście pozostaje niebezpieczne.

Sprawność zasilaczy impulsowych często mieści się orientacyjnie w granicach 80–90%, ale zależy od mocy, obciążenia i konstrukcji. Nie jest to gwarancja dla dowolnego modułu. Przy doborze porównuj dane katalogowe dla przewidywanych warunków, w tym pracę przy małym obciążeniu. Sprawność całego zasilacza obejmuje również straty prostownika, elementów magnetycznych i obwodu sterującego.

Impulsowy sposób pracy nie oznacza automatycznie izolacji. Zapewnia ją właściwie zaprojektowana bariera obejmująca między innymi transformator, elementy przekraczające tę barierę i odstępy na płytce. Niskie napięcie między zaciskami wyjścia nie dowodzi, że można je bezpiecznie dotknąć.

Do czego służą konwertery AC/DC?

Zasilacz routera zwykle utrzymuje napięcie stałe, a urządzenie pobiera prąd zależny od swojego działania. Trzeba dopasować napięcie, polaryzację, złącze i dopuszczalne obciążenie. Większa znamionowa wydajność prądowa zasilacza nie oznacza, że automatycznie wymusi on większy prąd w prawidłowo działającym odbiorniku.

W oświetleniu LED sposób regulacji zależy od zastosowanego źródła światła. Układ może wymagać stabilizacji prądu albo zasilania napięciowego, gdy ograniczenie prądu zapewnia osobny obwód. Ładowarka akumulatora wymaga dodatkowo kontroli procesu ładowania właściwej dla danego ogniwa; sam konwerter AC/DC nie zastępuje tej funkcji.

Zasilacz może znajdować się w obudowie urządzenia albo działać jako osobny zasilacz zewnętrzny. Drugi wariant pozwala doprowadzić do własnej płytki już odizolowane niskie napięcie. Nadal trzeba sprawdzić parametry wyjścia, zachowanie przy zwarciu i warunki użytkowania podane przez producenta.

Przykład obliczeniowy: prostownik i tętnienia

Założenia: rozpatrujemy stronę wtórną transformatora o napięciu skutecznym 12 V i częstotliwości 50 Hz. Zakładamy sinusoidę, mostek dwupołówkowy oraz orientacyjny spadek 0,7 V na każdej z dwóch przewodzących diod. Na potrzeby obliczenia pomijamy zmianę napięcia uzwojenia pod wpływem obciążenia.

Wartość szczytowa napięcia wtórnego wynosi 12 · √2 ≈ 16,97 V. Po odjęciu spadków na diodach otrzymujemy 16,97 − 2 · 0,7 ≈ 15,6 V. To przybliżony poziom napięcia na kondensatorze bez obciążenia przy przyjętym napięciu wtórnym, a nie gwarantowane napięcie robocze zasilacza.

W rzeczywistym transformatorze napięcie bez obciążenia może być wyższe od wartości znamionowej określonej dla obciążenia. Również spadek na diodzie zależy od prądu i temperatury. Parametry transformatora, mostka i kondensatora należy więc dobierać na podstawie dokumentacji, z uwzględnieniem skrajnych warunków pracy.

Dodatkowe założenia do obliczenia tętnień: odbiornik pobiera w przybliżeniu stały prąd I = 0,5 A, pojemność C = 1000 µF = 0,001 F, a częstotliwość tętnień wynosi 2 · 50 = 100 Hz. Uproszczony wzór opisuje spadek napięcia podczas rozładowywania kondensatora między kolejnymi doładowaniami:

ΔV ≈ I / (ftęt · C) = 0,5 / (100 · 0,001) = 5 V.

Wynik oznacza orientacyjną różnicę między maksimum a minimum napięcia, a nie jego wartość średnią. Przy tych uproszczeniach minimum wyniosłoby około 15,6 − 5 = 10,6 V. Rzeczywisty przebieg zależy także od rezystancji uzwojenia, diod i parametrów kondensatora. Stabilizator trzeba sprawdzać dla doliny tętnień, ponieważ wtedy ma najmniejszy zapas napięcia.

Zwiększenie pojemności ogranicza tętnienia, ale wpływa też na prąd ładowania przy włączeniu. Nie wystarczy zatem wybrać największego kondensatora mieszczącego się na płytce. Należy uwzględnić jego napięcie znamionowe, dopuszczalny prąd tętnień, temperaturę oraz obciążenie mostka i transformatora.

Jak obliczyć straty stabilizatora liniowego?

Osobny przykład — założenia: stabilizator otrzymuje stałe napięcie wejściowe 9 V, dostarcza 5 V, a prąd obciążenia wynosi 0,5 A. Pomijamy prąd pobierany przez sam układ. Nie są to parametry wyjścia poprzedniego przykładu z transformatorem 12 V.

Moc tracona wynosi P = (Uwe − Uwy) · I = (9 − 5) · 0,5 = 2 W. Przybliżona sprawność samego stabilizatora to η ≈ Uwy / Uwe = 5 / 9 ≈ 55,6%. Jest to wynik obliczenia dla przyjętych założeń, bez strat wcześniejszych stopni zasilacza.

Te 2 W trzeba odprowadzić jako ciepło. Potrzeba radiatora zależy od obudowy elementu, oporu cieplnego, temperatury otoczenia i warunków chłodzenia. Ocenę należy oprzeć na dopuszczalnej temperaturze złącza i danych katalogowych. Samo oznaczenie maksymalnego prądu stabilizatora nie gwarantuje możliwości jego ciągłego pobierania.

Dla klasycznego 7805 wymagany zapas napięcia wejściowego względem wyjściowego wynosi typowo około 2 V; dokładną wartość i warunki sprawdź w karcie katalogowej konkretnej wersji. Jeśli napięcie w dolinie tętnień spadnie zbyt nisko, stabilizacja przestanie być skuteczna. Kondensatory przy wyprowadzeniach i ewentualne diody ochronne również dobiera się zgodnie z dokumentacją układu.

Podstawy projektu: bloki układu i regulacja

Projekt zaczyna się od wymagań: zakresu napięcia wejściowego, napięcia lub prądu wyjściowego, mocy, izolacji i temperatury pracy. Dopiero na tej podstawie dobiera się topologię i elementy. Uniwersalna lista zawierająca określoną liczbę diod i kondensatorów nie jest projektem zasilacza.

BlokZadanie i zakres sprawdzenia
Ochrona i filtr wejściowyOgraniczają skutki przeciążeń i zakłócenia przewodzone; wymagają doboru do zasilania oraz prądu rozruchowego.
Mostek i kondensatorProstują napięcie i gromadzą energię; istotne są napięcia, prądy, tętnienia i temperatura.
Korekcja współczynnika mocyKształtuje pobór prądu z sieci; potrzeba jej zastosowania wynika z konstrukcji i wymagań dotyczących urządzenia.
Stopień mocy i element magnetycznyPrzetwarzają energię; trzeba uwzględnić straty, nasycenie rdzenia i obciążenie elementów przełączających.
Regulacja i filtr wyjściowyUtrzymują parametry wyjścia i ograniczają tętnienia w przewidzianym zakresie pracy.

Korekcja współczynnika mocy nie jest tym samym co zwiększanie sprawności energetycznej. Współczynnik mocy opisuje relację mocy czynnej do pozornej, natomiast sprawność porównuje moc oddawaną z mocą pobieraną. Układ korekcji może poprawiać kształt prądu wejściowego, lecz sam również powoduje straty.

Regulacja napięciowa wykorzystuje porównanie napięcia wyjściowego z wartością odniesienia. Sterowanie prądowe uwzględnia dodatkowo sygnał prądu w stopniu mocy. Żaden wariant nie jest bezwarunkowo szybszy ani lepszy: stabilność i reakcja na zmianę obciążenia zależą od całej pętli regulacji. Zabezpieczenia zwarciowe, nadnapięciowe i termiczne należy potwierdzić w dokumentacji, zamiast zakładać ich obecność.

PCB i bezpieczeństwo zasilacza sieciowego

Napięcie sieciowe jest niebezpieczne dla życia. Dla projektu amatorskiego rozsądnym punktem wyjścia jest gotowy zasilacz lub moduł z deklaracją zgodności, używany zgodnie z dokumentacją. Moduł bez obudowy nadal wymaga zabezpieczenia przed dotykiem i prawidłowego wbudowania. Płytka stykowa nie nadaje się do wykonywania obwodów sieciowych.

Na PCB trzeba oddzielić obszary wysokiego i niskiego napięcia. Odstęp w powietrzu oznacza najkrótszą drogę przez powietrze, a droga upływu biegnie po powierzchni izolacji. Wymagania ustala właściwa norma produktowa, na przykład IEC/EN 62368-1 dla sprzętu objętego jej zakresem. Zależą one między innymi od napięcia, rodzaju izolacji, środowiska i materiału płytki; jedna uniwersalna odległość nie wystarczy.

Jeżeli ochronę dostępnego wyjścia oparto na izolacji wzmocnionej między stroną pierwotną a wtórną, musi ją zapewniać cała bariera. Dotyczy to transformatora, elementów sprzężenia zwrotnego, kondensatorów przekraczających barierę i geometrii PCB. Rowek izolacyjny może zwiększać drogę upływu, ale jego skuteczność zależy od wymiarów i wymagań normy. Nie zastępuje pozostałych środków ochrony.

Dokumentacja dla producenta płytek PCB powinna jednoznacznie określać rowki, obrys i obszary bez miedzi. W części impulsowej należy ograniczać powierzchnię pętli o gwałtownie zmieniającym się prądzie oraz oddzielać wrażliwe sygnały regulacji od węzłów przełączających. Filtr przeciwzakłóceniowy pomaga ograniczać emisję, lecz nie naprawi każdej nieprawidłowości układu połączeń.

Bezpiecznik lub inna ochrona nadprądowa musi odpowiadać warunkom pracy i przewidywanym uszkodzeniom. Przewód ochronny PE jest wymagany tam, gdzie przewiduje go zastosowana klasa ochronności. Nie można traktować bezpiecznika jako zamiennika izolacji ani ochrony przed dotykiem. Trzeba też uwzględnić rozładowanie kondensatorów, mocowanie przewodów i temperaturę dostępnych części.

Przy przygotowaniu montażu elementów na PCB określ polaryzację, wymagane części izolacyjne i dopuszczalne zamienniki. Oględziny płytki nie potwierdzają bezpieczeństwa całego urządzenia. Weryfikacja wymaga odpowiednich badań elektrycznych, cieplnych i zgodności elektromagnetycznej, prowadzonych według wymagań właściwych dla produktu.

Lista kontrolna przed zatwierdzeniem projektu

  • Odbiornik: czy określono napięcie, prąd, polaryzację i zachowanie podczas rozruchu?
  • Izolacja: czy wybrana topologia i wszystkie elementy bariery zapewniają wymaganą ochronę?
  • Prostownik: czy uwzględniono napięcie szczytowe, prąd ładowania kondensatora i tętnienia?
  • Regulacja: czy napięcie wejściowe pozostaje wystarczające także w dolinie tętnień?
  • Chłodzenie: czy straty i temperatura zostały ocenione dla docelowej obudowy?
  • Płytka: czy odstępy, rowki i prowadzenie ścieżek odpowiadają dokumentacji oraz właściwej normie?
  • Zabezpieczenia: czy potwierdzono ochronę nadprądową, wymagane połączenie PE i ochronę przed dotykiem?
  • Weryfikacja: czy zaplanowano badania całego urządzenia, a nie tylko kontrolę napięcia wyjściowego?

Podsumowanie

Konwerter AC/DC łączy prostowanie, filtrację i odpowiedni sposób regulacji. Obliczenia tętnień oraz strat pomagają dobrać elementy, ale nie zastępują kart katalogowych i oceny bezpieczeństwa. O wyborze konstrukcji decydują wymagania odbiornika, izolacja, chłodzenie i projekt PCB. Własną elektronikę najłatwiej zacząć zasilać z gotowego, odpowiednio dobranego zasilacza, pozostawiając część sieciową w sprawdzonej konstrukcji.