Elektronika analogowa przetwarza wielkości ciągłe (napięcie, prąd), a jakość całego toru wyznaczają trzy rzeczy: szum, błędy stałoprądowe (offset i prądy polaryzacji) oraz zakres dynamiczny przetwornika. Na płytce PCB dochodzą do tego rezystancja ścieżek i sprzężenia pojemnościowe, które potrafią zepsuć dobrze dobrany schemat. W artykule przechodzimy przez tor czujnik – wzmacniacz – filtr – przetwornik ADC i pokazujemy, jak sprawdzić każdy z tych błędów rachunkiem.
Analogowe i cyfrowe: gdzie naprawdę leży granica
Układ cyfrowy rozróżnia stany logiczne, więc szum mniejszy od marginesu zakłóceń nie ma znaczenia. Układ analogowy przenosi informację w samej wartości napięcia, dlatego każdy mikrowolt błędu jest błędem pomiaru. Nie ma tu przewagi jednej z technologii: świat zewnętrzny (temperatura, ciśnienie, dźwięk, siła) jest wielkością ciągłą, więc na wejściu i wyjściu urządzenia zawsze pojawia się tor analogowy, a cyfrowa jest dopiero jego obróbka. Ograniczeniem jest to, że cyfrowa kopia sygnału ma skończoną rozdzielczość, wyznaczoną przez przetwornik, o którym niżej.
Szum: ile wynosi i jak go policzyć
Każdy rezystor wytwarza szum termiczny (Johnsona-Nyquista) o napięciu skutecznym v_n = √(4 · k · T · R · B), gdzie k = 1,380649·10⁻²³ J/K, T to temperatura bezwzględna, R rezystancja, B szerokość pasma szumowego. Szum rośnie z pierwiastkiem z rezystancji i pasma, więc najtańsze sposoby jego obniżenia to mniejsze rezystancje w torze i węższe pasmo.
Przykład założeniowy: szum rezystora czujnika
Założenia: R = 10 kΩ, T = 300 K, B = 10 kHz. Podstawienie: 4 · 1,380649·10⁻²³ · 300 · 10⁴ · 10⁴ = 1,6568·10⁻¹² V², stąd v_n ≈ 1,29 µV (skuteczne). Wartość międzyszczytowa jest w przybliżeniu 6,6 razy większa (szum gaussowski, dobór współczynnika zależy od przyjętego prawdopodobieństwa przekroczenia), czyli ok. 8,5 µV. Czterokrotne zawężenie pasma (do 2,5 kHz) zmniejsza szum dwukrotnie, do ok. 0,64 µV.
Czego wynik nie obejmuje: szumu napięciowego i prądowego wzmacniacza, szumu 1/f ani zakłóceń zewnętrznych. Realny tor jest zawsze gorszy od samego rezystora; dane wzmacniacza (gęstość szumu w nV/√Hz i pA/√Hz) bierze się z karty katalogowej.
Błędy stałoprądowe: offset i prąd polaryzacji
Wzmacniacz operacyjny ma napięcie niezrównoważenia V_os i prądy polaryzacji wejść I_b. Pierwszy przesuwa wynik razem ze wzmocnieniem, drugi daje spadek napięcia na rezystancji źródła. Przy źródle o dużej rezystancji prąd polaryzacji bywa ważniejszy od offsetu.
Przykład założeniowy: wzmacniacz o wzmocnieniu 100
Założenia: V_os = 1 mV, I_b = 100 nA (typowo dla wejść bipolarnych; dla wejść JFET lub CMOS wartości są wielokrotnie mniejsze, sprawdź kartę), rezystancja źródła R_s = 100 kΩ, wzmocnienie G = 100.
- Spadek od prądu polaryzacji: I_b · R_s = 100·10⁻⁹ · 100·10³ = 10 mV na wejściu, czyli 10 mV · 100 = 1 V na wyjściu.
- Offset: 1 mV · 100 = 100 mV na wyjściu.
- Gdy do drugiego wejścia dodamy rezystor równy rezystancji widzianej z pierwszego (R_s ∥ R_f), spadki wynikające z prądów polaryzacji w dużej mierze się znoszą i zostaje różnica prądów, czyli prąd niezrównoważenia I_os (zwykle kilkakrotnie mniejszy od I_b).
Wniosek: przy dużych rezystancjach źródła wybieraj wzmacniacze o małym I_b, a offset kompensuj sprzętowo albo kalibracją w oprogramowaniu. Wartości z kart katalogowych zależą od temperatury i dryfują, więc kalibracja jednorazowa nie zastępuje budżetu błędów w całym zakresie temperatur.
Pasmo wzmacniacza i filtr antyaliasingowy
Dla wzmacniacza w układzie z ujemnym sprzężeniem przybliżone pasmo wynosi f_{-3dB} ≈ GBW / G. Przy GBW = 1 MHz i wzmocnieniu 100 daje to około 10 kHz. Jeżeli sygnał ma składowe do 20 kHz, jeden stopień o wzmocnieniu 100 ich nie przeniesie; trzeba podzielić wzmocnienie na dwa stopnie (np. 10 × 10, każdy z pasmem ok. 100 kHz) lub wybrać wzmacniacz o większym GBW.
Przed przetwornikiem stosuje się filtr dolnoprzepustowy, aby składowe powyżej połowy częstotliwości próbkowania nie wpadały w pasmo użyteczne. Dla filtru RC: f_c = 1 / (2π · R · C). Przykład: R = 1 kΩ, C = 100 nF daje f_c = 1 / (2π · 10³ · 10⁻⁷) ≈ 1,59 kHz. Filtr pierwszego rzędu tłumi tylko 20 dB na dekadę, więc przy dużych wymaganiach stosuje się wyższe rzędy lub nadpróbkowanie.
Zakres dynamiczny i rozdzielczość przetwornika
Idealny N-bitowy przetwornik ma teoretyczny stosunek sygnału do szumu kwantowania SNR ≈ 6,02 · N + 1,76 dB dla sinusoidy pełnej skali. Rzeczywisty przetwornik osiąga mniej: miarą jest efektywna liczba bitów (ENOB), podawana w karcie katalogowej. Krok kwantowania (LSB) wynosi V_ref / 2ᴺ.
Przykład założeniowy: tor czujnika 0–20 mV
Założenia: ADC 12-bitowy, V_ref = 3,3 V, czujnik daje 0–20 mV, G = 100 (pełna skala 2,0 V, a więc zapas do 3,3 V). Obliczenia:
- LSB = 3,3 / 4096 ≈ 0,806 mV na wejściu przetwornika.
- LSB przeliczony na wejście toru: 0,806 mV / 100 ≈ 8,06 µV.
- Idealny SNR 12 bitów: 6,02 · 12 + 1,76 ≈ 74,0 dB.
- Szum rezystora źródła z poprzedniego przykładu (1,29 µV skutecznie, 8,5 µV międzyszczytowo) międzyszczytowo odpowiada około jednemu LSB (8,5 / 8,06 ≈ 1,05). Rozdzielczość jest więc na granicy szumu samego rezystora; dodanie szumu wzmacniacza i odniesienia pogorszy ją, więc ostatni bit przetwornika będzie w praktyce zaszumiony.
Jeśli potrzebna jest rozdzielczość 1 µV na wejściu, trzeba zwiększyć G albo wybrać przetwornik o większej liczbie bitów; samo dodawanie bitów nie pomoże, gdy szum toru jest większy od LSB.
Układ PCB toru analogowego
Rezystancja ścieżki masy
Rezystancja arkusza miedzi 35 µm (1 oz) wynosi ρ / t = 1,72·10⁻⁸ / 35·10⁻⁶ ≈ 0,49 mΩ/□. Przykład założeniowy: ścieżka masy o szerokości 0,25 mm i długości 50 mm to 50 / 0,25 = 200 kwadratów, czyli R ≈ 200 · 0,49 mΩ ≈ 98 mΩ. Jeśli ta ścieżka prowadzi też prąd cyfrowy 10 mA, spadek wynosi 10 mA · 0,098 Ω ≈ 0,98 mV, a więc więcej niż jeden LSB z poprzedniego przykładu (0,806 mV na wejściu ADC). Wniosek: prądy cyfrowe nie mogą dzielić odcinka masy z odniesieniem przetwornika. Najprostszy sposób to ciągła płaszczyzna masy pod torem i prowadzenie prądów powrotnych tak, by nie przechodziły pod czułym wejściem.
Sprzężenia pojemnościowe i upływność
- Sprzężenie z sygnałem cyfrowym: pojemność sprzężenia C_c = 1 pF i pojemność węzła do masy 10 pF dają skok na węźle o wysokiej impedancji ΔV ≈ 3,3 V · 1 / (1 + 10) ≈ 0,3 V przy zboczu 3,3 V. Dlatego węzły o dużej impedancji prowadzi się krótko, z dala od linii taktujących i z masą pomiędzy.
- Upływność powierzchni: zanieczyszczona powierzchnia laminatu (pozostałość topnika, wilgoć) potrafi dać upływ rzędu nanoamperów. Przy rezystancji źródła 10 MΩ upływ 1 nA daje 10 mV błędu. Przy wejściach o wysokiej impedancji stosuje się pierścień ochronny (guard) otaczający węzeł, sterowany tym samym potencjałem, oraz dokładne mycie płytki po lutowaniu.
- Odsprzęganie zasilania: kondensator przy każdym wyprowadzeniu zasilania wzmacniacza i przetwornika, o wartości zgodnej z kartą katalogową; dobór opisuje artykuł o wartości kondensatora odsprzęgającego.
- Odniesienie napięciowe: filtrowane osobno i prowadzone krótko; szum odniesienia przenosi się bezpośrednio na wynik pomiaru.
Rozdział na część analogową i cyfrową wynika z tego, gdzie płyną prądy powrotne, a nie z samego narysowania „wysp” masy. Warstwy i ich kolejność ustala się w układzie stosu PCB; jeśli sygnał jest szybki lub wymaga określonej impedancji, zob. definicję impedancji.
Lista kontrolna toru analogowego
- Zapisz budżet błędów: szum, offset, prądy polaryzacji, dryft temperaturowy, pasmo, rozdzielczość ADC.
- Sprawdź, czy rezystancja źródła nie jest większa niż potrzeba, bo wpływa na szum i błąd od I_b.
- Oddziel prądy powrotne cyfrowe od odniesienia przetwornika.
- Skróć i osłoń węzły o wysokiej impedancji; rozważ pierścień ochronny.
- Sprawdź wartości z kart katalogowych w zakresie temperatur i napięć pracy swojego urządzenia.
- Zaplanuj punkty pomiarowe i kalibrację w produkcji; wykonawca montażu uzgodni zakres testów, zob. montaż PCB.
Czego nie zweryfikowano: wartości z kart katalogowych konkretnych elementów (przyjęto liczby założeniowe), zachowania rzeczywistego prototypu ani wpływu zakłóceń zewnętrznych. Przykłady są ilustracją metody obliczeń.


