Ten artykuł dotyczy latarki wstrząsanej, nazywanej też latarką Faradaya: magnes przesuwa się w cewce, w uzwojeniu indukuje się napięcie przemienne (prawo indukcji Faradaya), prostownik zamienia je na prąd stały, kondensator gromadzi energię, a dioda LED ją zużywa. Nie chodzi tu o prąd faradajowski z elektrochemii, który opisuje reakcje na elektrodzie. Poniżej: jak policzyć napięcie, ile zwojów potrzeba, ile energii da wstrząsanie i jak dobrać kondensator. Przykłady są założeniowe i pokazują sposób rachunku; nie są wynikiem pomiaru.

Zasada działania: prawo indukcji

Napięcie indukowane w cewce o N zwojach wynosi ε = N · dΦ/dt, gdzie Φ to strumień magnetyczny przez zwój. Gdy magnes przelatuje przez cewkę, strumień rośnie i maleje, więc powstaje impuls napięcia o jednym znaku, a po zmianie kierunku ruchu o przeciwnym: prąd przemienny. Napięcie jest tym większe, im więcej zwojów, im silniejsze pole magnesu w cewce i im szybciej się porusza. Do magnesu używa się neodymu (magnes neodymowy); jest kruchy i silny, więc palce i karty magnetyczne trzeba chronić, a małe magnesy trzymać z dala od dzieci (połknięcie kilku magnesów jest niebezpieczne).

Elementy i ich funkcje

ElementFunkcjaNa co uważać
Cewka z drutu nawojowego (miedź w izolacji)Źródło napięcia indukowanegoLiczba zwojów, rezystancja drutu, zmieszczenie uzwojenia w rurce.
Magnes neodymowy w rurceZmienia strumień w cewceŚrednica magnesu dopasowana do rurki; zderzaki na końcach.
Mostek prostowniczyZamienia AC na DCSpadek napięcia na diodach zmniejsza napięcie dla kondensatora.
Kondensator lub superkondensatorMagazyn energiiNapięcie dopuszczalne i prąd upływu; superkondensatory mają niskie napięcie znamionowe.
Rezystor ograniczającyUstawia prąd diody LEDWartość wynika z napięcia kondensatora i diody.
Dioda LEDOdbiornikNapięcie przewodzenia z karty katalogowej.

Obliczenie: napięcie z cewki i liczba zwojów

Założenia (przykład założeniowy): cewka o średnicy 20 mm i długości 20 mm, magnes o długości 20 mm i prędkości 2 m/s, średnie pole magnesu przez przekrój cewki B = 0,1 T (wartość dobrana ilustracyjnie; zależy od magnesu i odległości, a rzeczywistą trzeba zmierzyć).

  • Pole przekroju: A = π · (0,01 m)² ≈ 3,14·10⁻⁴ m².
  • Zmiana strumienia na zwój: ΔΦ ≈ B · A = 0,1 · 3,14·10⁻⁴ ≈ 3,14·10⁻⁵ Wb.
  • Czas przejścia (cewka + magnes = 40 mm przy 2 m/s): Δt = 0,04 / 2 = 0,02 s.
  • Średnie napięcie dla N = 300 zwojów: ε ≈ 300 · 3,14·10⁻⁵ / 0,02 ≈ 0,47 V.
  • Dla N = 2500: ε ≈ 2500 · 3,14·10⁻⁵ / 0,02 ≈ 3,93 V.

Przy takich założeniach 300 zwojów, często podawane w prostych instrukcjach, daje napięcie niższe od spadku na mostku z diod krzemowych (2 · 0,7 V = 1,4 V), więc kondensator by się nie ładował. Aby naładować kondensator do 3,3 V przy mostku z diod Schottky'ego (spadek ok. 0,3 V na diodę, wartość z karty katalogowej), potrzeba napięcia co najmniej 3,3 + 2 · 0,3 = 3,9 V, czyli N ≈ 3,9 · 0,02 / 3,14·10⁻⁵ ≈ 2480 zwojów. Zamiast zwiększać liczbę zwojów, można zwiększyć prędkość lub pole magnesu (kilka magnesów, krótszy czas przejścia), ale każde z tych założeń trzeba sprawdzić na modelu.

Rezystancja uzwojenia i moc

Przykład założeniowy: N = 2500, średnia średnica zwoju 24 mm, drut miedziany o średnicy 0,15 mm.

  • Długość drutu: 2500 · π · 0,024 m ≈ 188 m.
  • Przekrój drutu: π · (0,075·10⁻³)² ≈ 1,77·10⁻⁸ m².
  • Rezystancja: R = ρ · l / S = 1,72·10⁻⁸ · 188,5 / 1,77·10⁻⁸ ≈ 183 Ω.
  • Miejsce na uzwojenie: przy ok. 0,16 mm na zwój z izolacją na 20 mm długości mieści się około 125 zwojów w warstwie, więc 2500 zwojów to 20 warstw, czyli około 3,2 mm grubości uzwojenia.

Napięcie źródła po odjęciu spadku na prostowniku: 3,93 − 0,6 ≈ 3,33 V. Największa moc, jaką źródło o takiej rezystancji może oddać do dopasowanego obciążenia, to P = U² / (4R) = 3,33² / (4 · 183) ≈ 15 mW, i to tylko w czasie przejścia magnesu. Przy założeniu, że cztery przejścia na sekundę trwają łącznie 0,08 s, średnia moc wynosi 15 mW · 0,08 ≈ 1,2 mW, czyli w 30 s: 1,2 mW · 30 s ≈ 36 mJ. Jest to górne oszacowanie dla przyjętych założeń, bo nie uwzględnia strat mechanicznych i niedopasowania obciążenia.

Magazyn energii: dobór pojemności

Energia w kondensatorze: E = ½ · C · U². Aby zmagazynować 36 mJ przy 3,3 V, potrzeba C = 2E / U² = 2 · 0,036 / 3,3² ≈ 6,6 mF. Większa pojemność ładowałaby się wolniej i nie osiągnęłaby 3,3 V po 30 s wstrząsania: np. 1 F osiągnęłoby tylko U = √(2E / C) = √(0,072 / 1) ≈ 0,27 V. Dioda LED świeci tylko powyżej napięcia progowego, więc nie cała energia jest użyteczna. Jeśli próg to około 2,5 V, użyteczny ułamek między 3,3 V a 2,5 V wynosi 1 − (2,5 / 3,3)² ≈ 0,43, czyli około 15 mJ.

Rezystor ograniczający dla diody o napięciu przewodzenia 2,8 V i prądzie 5 mA przy napięciu 3,3 V: R = (3,3 − 2,8) / 0,005 = 100 Ω. Moc diody to 2,8 V · 5 mA = 14 mW, więc z użytecznych 15 mJ wynika czas świecenia około 15 / 14 ≈ 1,1 s. Napięcie spada podczas rozładowania, więc to tylko rząd wielkości.

Wniosek: prosta konstrukcja z jedną cewką i krótkim wstrząsaniem daje mało energii. Dlatego w gotowych latarkach stosuje się lepsze sprzężenie magnetyczne, więcej uzwojeń, układy podnoszące napięcie i kondensatory o odpowiednio dobranej pojemności, a świecenie bywa krótkie lub słabe. Jakość konkretnego produktu trzeba zmierzyć, a nie zakładać z opisu.

Jak zbudować i zmierzyć model

  1. Nawiń cewkę na rurce niemagnetycznej (np. z tworzywa), zapisz liczbę zwojów i zmierz rezystancję multimetrem; porównaj z obliczoną.
  2. Przed budową obwodu podłącz do cewki oscyloskop lub multimetr z funkcją napięcia szczytowego i zmierz napięcie przy swobodnym ruchu magnesu.
  3. Jeśli napięcie szczytowe jest niższe niż 3,9 V w naszym przykładzie, nie dodawaj kondensatora; zwiększ liczbę zwojów, zastosuj diody Schottky'ego lub podnieś napięcie przetwornicą.
  4. Zmierz czas ładowania kondensatora do wybranego napięcia i porównaj z szacunkiem z E = ½CU².
  5. Dobierz rezystor do diody LED według karty katalogowej; użyj zderzaków na końcach rurki, aby magnes nie uderzał w uzwojenie.

Prostownik i diodę LED można zmontować na prostej płytce jednowarstwowej; zob. artykuł o jednowarstwowej płytce PCB. Uwaga o nazwie: słowo „faradiczna" nie jest ustalonym terminem technicznym. Opisywane urządzenie nazywa się precyzyjniej „latarką wstrząsaną" albo „latarką z generatorem indukcyjnym".

Czego nie zweryfikowano: wartości pola magnetycznego i prędkości magnesu (przyjęte ilustracyjnie), mechanicznej mocy wstrząsania, parametrów konkretnych magnesów, diod i kondensatorów oraz działania gotowego modelu. Wyniki liczbowe są rachunkiem z założeń, a nie pomiarem, i nie opisują żadnej konkretnej latarki.